De harde realiteit van mytisch Shangrila

12 februari 2009

Minister Plasterk en het koninklijk paar hebben, aldus de minister, op Antartica de pols gevoeld van de klimaatverandering. Maar klimaatverandering is niet alleen voelbaar op de Zuid en de Noordpool. Door de opwarming van de aarde smelt ook de ijsmassa op het Tibetaanse plateau, ook wel de 'derde pool' genoemd. Door de hoge ligging van het plateau smelt het ijs daar ook nog eens harder dan waar dan ook ter wereld. De watervoorraden van het Tibetaanse plateau zijn van levensbelang voor Azië. Zo’n 2 miljard mensen en de economieën van 12 Aziatische landen zijn voor hun watervoorziening afhankelijk van de rivieren die op het Tibetaanse plateau ontspringen. De gletschers van het Tibetaanse plateau voeden de grootste rivieren van Azië, zoals de Yangtse, de Sutleh, de Yellow river, de Brahmaputra en de Indus. Deze rivieren zijn een levensader voor China zowel als India's werelds dichtst bevolkte landen.

Nobel Vredeprijswinnaar Rajendra Pachauri waarschuwde tijdens een conferentie van de Asia Society in New York begin dit jaar dat de ecologische veranderingen op het Tibetaanse plateau tengevolge van klimaatverandering negatieve gevolgen hebben voor 250 miljoen mensen in China en 500 miljoen mensen stroomafwaarts in Zuid Azië. Sommige ontwikkelingen zijn al niet meer te stoppen: zelfs als de CO2 uitstoot vanaf vandaag niet meer zou stijgen werken de klimatologische veranderingen die in gang gezet zijn nog jaren door. Door opwarming van de aarde smelten niet alleen de gletschers maar ook de bevroren ondergrond (de zgn. permafrost) waarop wegen, spoorlijnen, steden en pijpleidingen gebouwd zijn. De verdamping van het vrijkomende water in de atmosfeer beïnvloedt op haar beurt ook weer de regelmaat van de monsoon. Klimaatverandering op het Tibetaanse plateau heeft niet alleen ecologische veranderingen ten gevolge maar heeft ook consequenties voor de veiligheid en stabiliteit van China en Zuid-oost Azië, de regio waar het grootste deel van de wereldbevolking woont. Azië heeft het minste water per persoon van welk continent dan ook, behalve Antartica. Zonder water is verdere economische groei niet mogelijk en kan de groeiende middenklasse haar levensstandaard niet handhaven. Water speelt dus een sleutelrol in de stabiliteit van Azië.

China is zich terdege bewust van het acute gevaar van droogte voor het dichtbevolkte noorden van China. Door de aanleg van kanalen, al in 1952 door Mao Zedong voorgesteld maar pas in 2002 goedgekeurd, beoogt China water vanuit het Zuiden en van het Tibetaanse plateau naar het noorden te leiden om instabiliteit tengevolge van waterschaarste te voorkomen. In Beijing is water nu al een schaars goed. Chinese beleidsmakers zien in dit project een 'lifeline' naar China. Maar of deze technologisch geavanceerde projecten hun doel zullen bereiken is maar zeer de vraag: sommige technici op de bijeenkomst van de Asia Society beweerden dat tegen de tijd dat het westerse kanaal –dat water uit de Yangtze naar de Yellow river pompt- klaar zal zijn, rond 2050, de Yangtze opgedroogd zal zijn.

De indamming of omleiding van grensoverschrijdende rivieren kan echter spanningen opleveren met buurlanden die voor hun watervoorziening van het water van het Tibetaanse plateau afhankelijk zijn zoals Burma, Vietnam, Laos, Cambodia en Thailand. De voorgenomen omleiding in China van de Brahmaputra, bijvoorbeeld, kan leiden tot conflicten met India en Bangladesh.

In de geschiedenis heeft water vaker aanleiding gegeven tot samenwerking dan tot conflict. Een goed voorbeeld is de 'Indus water commission' tussen Pakistan en India. Ondanks de voortdurende gespannen situatie en oorlogen tussen beide landen en is de commissie sinds 1960 geregeld bij elkaar gekomen om de verdeling en het gebruik van het water van de Indus en andere grensoverschrijdende rivieren te reguleren.

Echter, de geschiedenis is geen garantie voor de toekomst. De waterbehoeften in de Aziatische regio zijn door de industriële ontwikkeling en de steeds hogere levensstandaard explosief gestegen. Tussen de landen stroomafwaarts van het Tibetaanse plateau en China bestaan geen verdragen noch institutionele samenwerkingsverbanden die duurzaam beheer en eerlijke verdeling van het water reguleren. Duurzaam en gezamenlijk beheer van de watervoorraden op het Tibetaanse plateau is van groot belang voor de stabiliteit van Azië. Daarbij kan de technologische kennis van China maar ook de in duizenden jaren opgedane praktische kennis van locale gemeenschappen van het fragiele Tibetaanse ecosysteem een belangrijke rol spelen. Nederland ondersteunt actief projecten in de regio gericht op duurzaam beheer van waterbronnen. Misschien is een goede suggestie voor het volgende reisdoel van prins en minister: de derde pool.