Een volwaardig mensenrechten instituut voor Nederland

2 april 2010

Op 1 april stemde de Ministerraad in met een wetsvoorstel dat een nieuw college mensenrechten en gelijke behandeling opricht. Het Kabinet had in juli 2008 besloten dat er een nationaal mensenrechteninstituut moest komen, na lang aandringen van maatschappelijke organisaties en de Verenigde Naties. Nederland benadrukt in internationaal verband dat ieder land een onafhankelijk mensenrechteninstituuut moet hebben en ondersteunt een aantal van deze instituten in andere landen ook financieel. Het was dan ook moeilijk uit te leggen dat Nederland er zelf geen had.

Is het nieuwe college dat het wetsvoorstel beoogt een onafhankelijk mensenrechteninstituut zoals de VN voor ogen heeft? Er bestaan internationale afspraken hoe zo'n instituut eruit ziet, de zgn. Parijs principes. Het wetsvoorstel stelt voor het bestaande college gelijke behandeling en een nationaal instituut voor de rechten van de mens samen te voegen tot een nieuw college mensenrechten en gelijke behandeling.  Mijns inziens leidt deze samenvoeging niet tot een volwaardig nationaal instituut voor de rechten van de mens. Mensenrechten worden in feite toegevoegd aan het bestaande mandaat van de commissie gelijke behandeling. Het persbericht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, waar de verantwoordelijkheid voor de oprichting onder valt, bevestigt mijn indruk: "De nieuwe organisatie heeft tot doel de rechten van de mens, in het bijzonder het recht op gelijke behandeling, in Nederland te beschermen en de naleving daarvan te bevorderen. ... De nieuwe organisatie krijgt ook tot taak om te oordelen op basis van de gelijkbehandelingswetgeving: deze taak is momenteel belegd bij de Commissie gelijke behandeling." Ook in de ontwerp tekst van de wet ontbreekt een verwijzing naar toezicht op de naleving van door Nederland geratificeerde internationale mensenrechten verdragen. Volgens de Parijs principes is toezien op de naleving van mensenrechtenverdragen nu juist een kerntaak van een nationaal mensenrechten instituut.

Het NJCM, het Nederlands Juristen Comite voor de Mensenrechten (NJCM), een nationale afdeling van de International Commission of Jurists, waar ik in 1993 zelf in het bestuur zat, heeft kritisch gereageerd op het wetsvoorstel. In een brief aan de Minister van Binnenlandse Zaken stelt  Quirine Eijkman, voorzitter van het NJCM, voor "het NIRM als vaste gespreksdeelnemer of adviseur te laten optreden bij mensenrechten dossiers waarmee Nederland in het kader van implementatie van internationale mensenrechtenverdragen te maken krijgt of waarover Nederland onderhandelt." Het NJCM is ook kritisch over het feit dat het nieuwe instituut slechts 1 keer in de vijf jaar aan de Minister van Binnelandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Volgens het NJCM zou het instituut jaarlijks moeten rapporteren niet alleen aan de Minister van Binnenlandse Zaken maar ook aan het parlement. In de wet zou ook kunnen worden verduidelijkt dat het instituut de regering zou ondersteunen bij het opvolgen van de aanbvelingen van internationale mensenrechten comite's. Ook twijfelt het NJCM eraan of net nieuwe instituut wel onafhankelijk is. Benoeming van de leden van het college geschiedt door de regering zonder maatschappelijke inspraak. De Minister van Justitie bepaalt of de leden benoemd, bevorderd, geschorst of ontslagen worden. Dit strookt niet met het onafhankelijk karakter van het instituut. Ik onderstreep de kritiek en ondersteun het pleidooi van het NJCM voor een volwaardig en onafhankelijk mensenrechteninstituut van harte.

Maar, hoor ik u denken, waarom hebben wij eigenlijk een nationaal mensenrechten instituut nodig? Wij hebben al zoveel mensenrechten organisaties? In deze tijd van bezuinigingen, waarom nu weer een nieuw instituut? De mensenrechten in Nederland zijn toch goed gewaarborgd?

Ik verwijs u graag naar mijn column over mijn debat met Minister Verhagen en het  interview van 23 maart jl. over de naleving van mensenrechten in Nederland. De VN bekritiseert Nederland al jaren voor het niet naleven van allerlei mensenrechten die in internationale verdragen verankerd liggen. De VN doet ook concrete aanbevelingen die zo door de regering in de praktijk kunnen worden gebracht. Maar dit gebeurt niet. Mijns inziens zou de belangrijkste taak van een nationaal mensenrechteninstituut zijn de regering te adviseren en ondersteunen in het opvolgen van de aanbevelingen van de VN en Raad van Europa om zo te komen tot een goede naleving van de mensenrechten in Nederland. Dan staat Nederland ook sterker als het internationaal de mensenrechten in andere landen bekritiseert. Dus, wat mij betreft mensenrechten niet alleen speerpunt van buitenlands maar ook van binnenlands beleid.