Schreeuw om cultuur

20 november 2010

Wat beters te doen na de schreeuw om cultuur dan ‘s avonds naar het requiem van Verdi in het Amsterdamse Concertgebouw te gaan? De sfeer voelt beladen, anders dan anders, alsof iedereen er zit om de noodzaak van cultuur nog eens kracht bij te zetten. Het orkest en het koor van 200 mannen en vrouwen zit klaar, het bordje ‘mobieltjes uit’ wordt plechtstatig weggedragen. Plots gebeurde er iets dat ik nog nooit heb meegemaakt in het statige concertgebouw. De dirigent verschijnt in avondkledij, ontvouwt een A-4tje en ietwat onzeker in zijn rol als actievoerder, houdt een vlammend betoog tegen het om zeep helpen van cultuur door de PVV en de regering. Types die van ontucht verdacht worden en het niet zo nauw nemen met de wet en fatsoensnormen maken onze cultuur kapot, dat is wel zo’n beetje de kern van zijn betoog. Het keurige publiek in het Concertgebouw houdt de adem in; je kan een speld horen vallen.

 

Cultuur is geen overbodige luxe. Steeds meer voorbehouden aan de happy few die het kunnen betalen. Cultuur is wat het leven betekenis, inhoud en schoonheid geeft. Wat mensen identiteit en zin geeft. Cultuur raakt je: of het nou gaat om muziek, dans, heilige plaatsen, de schoonheid van de natuur, een gebouw, een schilderij of een gedicht. Het brengt je even heel dicht bij jezelf. Zonder cultuur is het leven leeg, weinig meer dan overleven.

 

Dat geldt voor ons maar des te meer voor mensen in gebieden die opkrabbelen uit een oorlogssituatie. In conflictgebieden draagt cultuur bij aan het normaliseren van de situatie. Het herbouwen van een museum, tuin, theater of bibliotheek in Pristina, Kabul, Kinshasa of Dili geeft mensen inspiratie, hoop en zin om door te gaan. Culturele uitwisselingen of een gedeelde culturele ervaring dragen bij aan verzoening en wederzijds begrip tussen voormalig strijdende partijen. Culturele reconstructie is dus een wezenlijk onderdeel van wederopbouw en voorwaarde voor duurzame stabiliteit.

 

Ook geeft kunst en cultuur mensen een mogelijkheid hun trauma te verwerken en zich te uiten waar woorden te moeilijk of pijnlijk zijn. En in bezette gebieden of landen waar repressieve regimes de macht hebben een mogelijkheid zich te uiten. Kijk naar de recente opbloei van de Tibetaanse dichtkunt in Oost Tibet en opkomst van Tibetaanse bloggers. Ook in Burma uitten dichters en bloggers zich in de beperkte ruimte die ze daarvoor hebben.

 

Zowel cultuur als ontwikkeling staan onder druk. Op beiden wordt kras bezuinigd. De begroting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken noemt ‘versterking van de culturele sector in ontwikkelingslanden’ nog wel als een beoogd beleidseffect. Maar het word cultuur komt in de basisbrief over ontwikkelingssamenwerking van staatssecretaris Knapen niet 1 keer voor. Dat is kortzichtig. Duurzame ontwikkeling, stabilisatie van fragiele staten, economische onwikkeling en armoedebestrijding bereik je niet zonder aandacht voor cultuur. Wat zeker niet wil zeggen dat cultuur slechts een middel is tot een doel. Er wordt niet voor niets geschreeuwd om cultuur.